يَوْمَ يجَْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَا ذَا أُجِبْتُمْ  قَالُواْ لَا عِلْمَ لَنَا  إِنَّكَ أَنتَ عَلَّامُ الْغُيُوب  ( 109 / مائده )

وَ إِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسىَ ابْنَ مَرْيَمَ ءَ أَنتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتخَِّذُونىِ وَ أُمِّىَ إِلَاهَينْ‏ِ مِن دُونِ اللَّهِ  قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لىِ أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لىِ بِحَقّ‏ٍ  إِن كُنتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ  تَعْلَمُ مَا فىِ نَفْسىِ وَ لَا أَعْلَمُ مَا فىِ نَفْسِكَ  إِنَّكَ أَنتَ عَلَّامُ الْغُيُوب (116 / مائده )

يَوْمَ يجَْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَا ذَا أُجِبْتُمْ  قَالُواْ لَا عِلْمَ لَنَا  إِنَّكَ أَنتَ عَلَّامُ الْغُيُوب  ( 109 / مائده )‏

را در مواجهه با آیات رویت اعمال توسط پیامبر

يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ وَ سَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى‏ عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ  ( 94 / توبه )

وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلى‏ عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (105 / توبه )

چگونه توضیح می دهیم ؟

در پاسخ به سؤال مطرح شده باید بگوئیم :

خدای متعال در آیه 105 سوره توبه میفرماید :

وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلى‏ عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (105)  توبه

و بگو عمل کنید ، پس حتما عمل شما را خداوند و رسولش و مؤمنون خواهند دید .

در این آیه خداوند متعال میفرماید :  هر عملی که انجام می دهید سه گروه می بینند :

1- خدا

2- رسول

3- مومنون که بنا به قرائنی شامل همه مومنین نخواهند شد .

اما نکاتی که از ظاهر این آیه استنباط میگردد بقرار ذیل است :

1 - رؤیت عمل برای این سه گروه با یک فعل بیان شده است ( يَرَى ) و طبق قاعده عرب حکم معطوف ومعطوف علیه ، یکسان است .

2 - س در فعل فَسَيَرَى افاده قطعیت میکند و اشاره به آینده نزدیک دارد ، یعنی قطعا بزودیِ زُود می بینند .

3 - به قرینه (سَتُرَدُّونَ إِلى‏ عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ) در می یابیم که این رُویت اعمال غیر از رویت عمل در قیامت میباشد و این رُویت اعمال مادام که مردم در دنیا هستند برای آن سه گروه خاص رخ میدهد و ربطی به قیامت ندارد .

4 - این آیه ذکری از مرده یا زنده بودن رسول و مومنین مورد نظر ندارد . بنا بر این طبق قاعده ادبیات عرب ، ما این حکم را بصورت مطلق جاری میکنیم ، مضافا به اینکه خدا همواره حی است و حکم به اینکه این آیه فقط برای زمان حیات پیامبر است حکمی بی دلیل و بدون قرینه می باشد .

5 - این مطلب که  بعدا گزارش اعمال افراد بحضور پیامبر ومومنین خاص میرسد  با ظاهر آیه منافات دارد . چون آیه میفرماید این سه گروه خود عمل را می بینند نه گزارش عمل را  و حداقل این شبهه در مورد خدا قابل توجیه نیست .

6 - لفظ مومن در این آیه از قران به مومنین خاص و معدود و واقعی اطلاق میشود .چون در این آیه الْمُؤْمِنُونَ عطف به الله و رسول شده است :

فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ

لذا مشخص میشود منظور از این مومنون مومنینی خاص هستند و فرق است بین مومنون در این آیه و مومنین دیگری که در دیگر جا های قران از قبیل آیات ذیل آمده است :

الف - لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنين‏ 28 آل عمران

ب  - وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ  71 توبه

پ  - وَ تُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَميعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (31) نور

بنابر این اگر شبهه شود که چرا همه مومنان اعمال دیگران را نمی بینند با توضیح شماره 6 این شبهه نیز مرتفع میگردد .

در آیه 109 مائده اگر دقت کنید گویا صحنه قیامت است و خدای متعال همه رسولان را در این صحنه جمع کرده است و با آنها گفتگو می کند .  چه بسا در این صحنه دیگران هم در حال نظاره هستند .خدای متعال در آن جا از رسولان خود سوال میکند شما چگونه توسط مردم اجابت شدید ؟

آیا سوال خدا به این جهت است که خبر ندارد و میخواهد توسط جواب انبیا از نحوه ی عمل مردم آگاه شود ؟

حاشا و کلا که تصور شود خداوند از نحوه ی اجابت رسولان توسط مردم آگاهی نداشته و بخواهد توسط رسولانش آگاه شود .

پس اگر سوال خداوند به جهت استخبار نباشد به چه عنایت می تواند باشد ؟

نکاتی در رابطه با پاسخ به این سوال ذکر می کنیم :

1: خداوند میخواهد امتی را که به شرک گرایش پیدا کرده بودند ، را مورد توبیخ قرار دهد و خود هم فرموده است:

" إِنَّ الَّذينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ أَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَليلاً أُولئِكَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَ لا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَ لا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ لا يُزَكِّيهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَليم‏ ( 77 / آل عمران ) " در روز قیامت با آنها سخن نمی گوید و به آنها نظر نمی کند " به بیان آیه شریفه حداقل در یک موقف از مواقف قیامت خدا با آنان سخن نمی گوید لذا خداوند , خطاب را به رسولان کرده است و هدف سوال , باز خواست کردن آحاد امت است .

مثال : مدیر مدرسه , سر کلاس معلمی که بخوبی به دانش آموزان خود درس داده است ولی دانش آموزان کوتاهی کردند و لذا نمرات بدی گرفتند حاضر شده , به جای دانش آموزان رو به معلم میکند و از معلم سوال میکند چرا اینها نمره بد گرفتند  ؟

معلم جواب میدهد  : من چه عرض کنم شما که بهتر می دانید  !

باید توجه داشت مدیر مدرسه از کار معلم آگاهی کامل دارد ولی شان خود نمی داند که از دانش آموزان سوال کند لذا درست است که مدیر از معلم سوال کرده است ولی در حقیقت سوال مدیر از دانش آموزان و به جهت توبیخ شان می باشد نه به جهت بی اطلاعی اش از نحوی درس دادن معلم به دانش آموزان , لذا سوال از دانش آموزان است در عین اینکه مخاطب معلم است  .

2 : ءَ أَنتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتخَِّذُونىِ وَ . . . این مطلب سوال و جواب نیست بلکه خداوند در مقام توبیخ افرادی است که بگمراهی رفتند ودر حقیقت این استفهامی است که جواب آن روشن است . خداوند دارد افرادی را توبیخ میکند که حتی لیاقت خطاب مستقیم را هم ندارند لذا خداوند از رسولش سوال میکند در حالی که روی سخنش با امت است

مثل اینکه سر پرست اداره ای از معاون خود , درباره فردی که زیر دست معاون قرار دارد , سوال می کند که :آیا تو به او چنین گفتی تا گمراه شود در صورتی که هدف فرد متخلف است نه معاون . یعنی کارمند عجب کار زشتی را مرتکب شده . نه اینکه آقای معاون من خبر ندارم آیا  تو او را گمراه کردی یا نه حالا تو بمن خبر بده  .

3 : خداوند متعال در روز قیامت از رسولان به عنوان گواهان می خواهد سوال کند , نه اینکه خدا خبر ندارد که امت چکار کردند . مثل دادگاهی که فردی را محاکمه و شواهد را برای محکوم عرضه میکند که محکوم در مقام انکار بر نیاید مثلا میفرماید :  اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى‏ بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسيباً  ( 14 /  اسراء )

اما اینکه رسولان پاسخ میدهند : ( قَالُواْ لَا عِلْمَ لَنَا ) آیا رسولان خبر از جهل شان میدهند که ما نمی دانیم ؟

اگر چنین باشد این آیه با واقعیات و آیات دیگر ناسازگار است و با هم قابل جمع نیست چون رسولان از افرادی که خلاف امرشان را رفتار کردند اطلاع داشتند .مثلا

آیا بنابر این آیه ( قَالُواْ لَا عِلْمَ لَنَا ) میتوان گفت رسول اکرم حتی نمیدانست عمویش ابو لهب به خدا ایمان نیاورد و مرد ؟

آیا بنابر این آیه ( قَالُواْ لَا عِلْمَ لَنَا ) میتوان ادعا کرد حتی رسول خدا در قیامت نمیداند عبدالله بن ابی منافق از دنیا رفت ؟

آیا بنابر این آیه ( قَالُواْ لَا عِلْمَ لَنَا ) میتوان ادعا کرد حتی رسول خدا در قیامت نمی داند خدا فرموده وَ لا تُصَلِّ عَلى‏ أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَ لا تَقُمْ عَلى‏ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ ماتُوا وَ هُمْ فاسِقُون  ( 84 / توبه )

آیا بنابر این آیه ( قَالُواْ لَا عِلْمَ لَنَا ) میتوان گفت رسول خدا حتی در قیامت نمی داند عمویش حمزه مسلمان بوده و در راه خدا شهید شده ؟

آیا بنابر این آیه ( قَالُواْ لَا عِلْمَ لَنَا ) میتوان ادعا کرد حتی رسول خدا در قیامت نمی داند جعفر طیار مسلمان بوده و در راه خدا شهید شده ؟

آیا رسول خدا در قیامت نمی داند که خودش در دنیا فرموده ایمان با گوشت و پوست عمار آمیخته است ؟

حضرت نوح قطعا می دانست چه کسانی را به خداوند دعوت کرده و چه کسانی زیر بار هدایت او نرفتند و در انتها چه کسانی را نفرین کرد و غرق شدند و چه کسانی هدایت یافتند و در امان ماندند . پس اگر نوح نبی بگوید من نمی دانم چه کسی هدایت یافت و چه کسی قبول هدایت نکرد و زیر بار امر خدا نرفت دروغ گفته که قطعا چنین نیست . آیا نمی دانست که پسر و همسرش بی ایمان از دنیا رفتند .

4 : اگر بنا بر این آیه ( قَالُواْ لَا عِلْمَ لَنَا ) واقعا انبیاء علم ندارند و سوال خدا هم از روی کنایه نیست بلکه سوالی واقعی و حقیقی است پس اصل سوال خدا از کسیکه علم ندارد نعوذ بالله کاری عبث می باشد(سُبْحانَهُ وَ تَعالى‏ عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبيراً  )

5 :اگر بنا براین آیه ( قَالُواْ لَا عِلْمَ لَنَا ) کسی فرض کند پیامبران دردنیا ازاعمال مردم خبرداشتند ولی زمانی که پیامبران از دنیا رفتند دیگریادشان رفت مردم چه کارکرده بودند جواب می دهیم:

اولا  : در این صورت لازم است همه چیز را فراموش کنند حتی خدا و خودشان را که رسول خدا بودند یا اینکه خودشان به خدا ایمان داشتند یا نداشتند .

ثانیا :اگر قرار است همه چیز را فراموش کرده باشند دیگر سوال خداوند از کسی که همه چیزی را فراموش کرده لغو و بیهوده است و این کار عبث می باشد و خدا چنین کاری نمی کند !

ثالثا : در قرآن آیه ای نیست که نشان دهد انسانها در روز قیامت دچار فراموشی می شوند بلکه تمام ریز و درشت اعمال خود را واقف هستند حتی کسانیکه موجب گمراهی یا هدایت آنان شدند (و وجدوا ما عملوا حاضرا )

6 :بنا بر آیه  ( قَالُواْ لَا عِلْمَ لَنَا ) بعضی اشکال می کنند پیامبران درزمان حیاتشان در دنیا از اعمال مردم خبر داشتند ولی زمانی که پیامبران از دنیا رفتند از احوال امت دیگر خبر ندارند  .

در پاسخ به این اشکال می گوئیم طبق این بیان پیامبران بایستی این گونه جواب دهند: من تا زنده بودم می دانستم هر کس چه کاری را کرده و شرح دهد ولی زمانی که من مردم , دیگر نبودم که بدانم    در حالی که طبق این ایه این گونه جواب ندادند یعنی :

اولا : ( يَوْمَ يجَْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَا ذَا أُجِبْتُمْ ) یک حکم کلی است چون نفرموده قبل از مرگ یا بعد از مرگ شما , مردم چکار کردند .

ثانیا : جواب انبیاء در این خصوص هم کلی است عرض میکنند  ( قَالُواْ لَا عِلْمَ لَنَا ) و نگفتند انا نعلم فی حیاتنا فقط و لا علم لنا بعد مماتنا یعنی پیامبران  هم این مطلب را تفکیک نکردند که چنین استنباط شود پس این شبهه هم غلط است

اما با بیان این وجوه پس معنی آیه چیست در مقاله بعدی معنی صحیح آیه را بیان خواهیم کرد